Het levensklooster van een bodhisattva (16-09-25)

stiltijdharma-111Audio van meditatie-onderricht door Ad op zondag 25 september 2016.
Thema: Bodhisattvaschap als levenshouding

Als we vaak genoeg toekomen aan verheldering en inspiratie (onderricht), dan worden de vragen (moeite) ook beantwoord. Karma is als een werkinstrument van de dharma, om te helpen wakker te worden. Het is geen willekeurig verhaal, maar integraal deel van het universum. Er is nergens een stukje dat buiten de werkelijkheid valt. Er is een intrinsieke goedheid in de werkelijkheid. Deze goedheid ligt achter de scheiding tussen goed en kwaad, achter het dualisme van voorkeur en afkeer.

De Boeddha is wakker geworden in lijden. Hij zag dat zijn eigen constructies de oorzaak vormden van het lijden. Maar dat is niet de eindconclusie: je kunt dit lijden oplossen via de oefenweg van shila-samadhi-prajna (trishiksha), ook wel achtvoudig pad genoemd. De beleving van de Boeddha is ook jouw beleving. Je kunt contact maken met de Boeddha, door tijd en ruimte heen. Het bestaan is niet afhankelijk van een lichaam; het hangt van jouw geest af. De identificatie met je eigen lichaam ben je je niet bewust. Geest en lichaam voelen hetzelfde. Toch zijn het verschillende gebieden die op de juiste manier bediend moeten worden. Wanneer de omstandigheden veeleisender worden, minder cultuurbepaald, is meer kracht nodig; dan zoek je sneller naar een geestelijk tegenwicht om goed om te kunnen gaan met de zintuiglijkheid.

In de bodhisattva-opstelling heb je het lichaam als werkinstrument nodig om alle wezens te kunnen helpen bevrijden. Daarvoor is het noodzakelijk om de verkeerde omgang met het lichaam los te laten, dat wil zeggen: de belangen eruit te halen. Het ‘ik’ is nergens te vinden, en het is ook niet alle aspecten samen. Het is veel groter. Het is iets wat blijft bestaan ondanks ons onvermogen om onszelf te formuleren,. Je wordt bevrijd door leegte, vormloosheid.

Het ik-gevoel als zijnde een vaststaande identiteit wordt gevoed door de wereld als referentie te nemen. Je projecteert jezelf daarnaartoe. Projectie is geesteswerking. De wereld (zoals jij iets als ‘de wereld’ beleeft) is aldus een weerspiegeling van je zelfbeeld. Maar er is niet zoiets als continuïteit, er is geen enkel houvast. Er is alleen volheid, en volheid heeft niets nodig. Als die volheid helemaal belichaamd wordt, is er puur beleving. Op dat niveau is er iets wat gedeeld kan worden en dat noemen we de dharmakaya. Als de wereld zo betreden wordt, steeds in volheid, dan wordt dit het werkterrein van de bodhisattva. Je kunt de wereld zien als een levensklooster: het is de actieradius waarin je werkzaam bent en leert.

Dat wat de Boeddha heeft blootgelegd als de kern van mens-zijn noemt hij boeddhanatuur: onze ware aard. Belichaming van je ware aard is het oplossen van individu tot enkel waarheidswerking (dharmakaya). Helemaal aanwezig, zonder behoeftige signalen of belangen. Als je niet langer behoeftig wilt zijn en het lijden niet langer wilt laten voortduren, maar de potentie ziet van bevrijding, wordt de bodhisattva-intentie gewekt. Bodhisattva’s komen ter wereld op grond van een gelofte. Zij helpen mee de gebrekkige belichaming te herstellen naar een natuurlijk aanwezig zijn.

Oplossen van gehechtheid (15-11-22)

stiltijdharma-111Audio van meditatie-onderricht door Ad op 22 november 2015.
Thema: Hoe faciliteer ik het oplossen van gehechtheid?

Moet je de weg verwerven via geleidelijke scholing (via soetra-onderricht) of moet je het rechtstreeks innemen? Dat is een oude vraag. De Zenweg is heel direct met relatief weinig methodiek, en in de Tibetaanse richting vind je veel didactiek.

Een viervoudige oefening om de geest te trainen is een oefening van de Sakya-school: ‘Parting from the four attachments’. De oefening illustreert de bevrijding via onthechting. Het behelst het hele pad: onthechting van dit bestaan, van samsara, van een zelf (eigenbelang), van alle houvast. Aanwezigheid van houvast betekent gebrek aan visie. Het tegengif tegen de hechting aan deze vier zijn respectievelijk:

1. meditatie op onbestendigheid en dood
2. meditatie op de gebrekkigheid van samsara
3. het wekken van bodhichitta, het besef
4. belichamen van leegte

  • Meditatie op dood en onbestendigheid doe je door te voelen hoe het lichaam daaraan onderhevig is. Dit niet toelaten is vast blijven zitten in angst daarvoor, is je groei afsnijden.
  • De gebrekkigheid van samsara heeft betrekking op de geconditioneerdheid, de onafheid van het potentieel, de ontoereikendheid van het drijven op gunstige condities en de pijnlijkheid van vastzitten in grote krachten als pijn, woede, angst.
  • Bodhicitta is verbinding voelen, de ommekeer van schenken gaan vanuit een besef dat geluk de drijfveer is van iedere mens én vanuit een besef van vervulling. Dit laatste voorkomt dat je illusies gaat creëren en dat je een schijnidentiteit gaat hanteren, contrast zoekt met anderen.
  • Leegte is bewustzijn, en alle verschijnselen (dingen, gevoelens, emoties, gedachtes) zijn bewustzijnswerking: vorm is leegte. Je leert dat alle verschijnselen deel uitmaken van de eenheid die je bent: ‘confusion is the primordial wisdom’.

Er bestaat relatieve en absolute bodhicitta.
Relatieve bodhicitta is het vlak van de upaya, de geschikte middelen. De relatieve bodhicitta wordt gewekt via een gelofte. Het toepassen van de upaya is shila, zoals in de geleidelijke weg van beheersing, de eerste stap van shila-samadhi-prajna. De directe weg is het innemen ervan; upaya is dan een expressie van je absolute bodhichitta: leegte (shunyata). Zo’n model is enkel een weergave van hoe werkelijkheid werkt. Het geeft je zicht op de mogelijkheden die je hebt. Als dit onvoldoende duidelijk is, moet je verder onderzoeken. Jij bent het die moet bepalen wat de perspectieven waard zijn die je geschonken krijgt.

Alles verwijst uiteindelijk naar het vuur dat in jou brandt. Jij bent belangrijk, jouw leven is belangrijk. Elke ademteug kan kracht krijgen of niet, maar eenmaal besteed komt een ademteug niet meer terug. Laat je je vasthouden door de valse volheid van welbevinden of maak je een definitieve keuze om aan te sluiten bij je potentieel? Zodra je die keuze maakt, laat je de dharmawind als eerste over je karmaterrein waaien. Blijft karma geuren, dan ga je door met dharmawind daarheen te sturen, tot alles is opgeschoond. Pas dan kun je naar voren gaan werken.

Volledig belichamen (16-07-31)

stiltijdharma-111Audio van meditatie-onderricht door Ad op zondag 31 juli 2016.
Thema: Werken aan volledige belichaming zijn.

Wanneer je volheid wilt belichamen, kun je geen genoegen nemen met half werk. Je wordt geraakt door het contrast met je eigen onafheid en je wordt dan geïnspireerd om afheid te gaan realiseren. Je hart blijkt zo geprogrammeerd te zijn, richting afheid. Als je dit werk aangaat, is er een diepe ernst nodig. Lichtheid (niet per se humor, wat wel door sommigen aan de zentraditie wordt gekoppeld) is meer een voelbaar effect, maar de aard van het werk is ernst. Of, vanuit de dharma gezien: waarheidsliefde.

De eerste schakel is het zien van het absolute karakter van de werkelijkheid; de gedeelde eenheid van de dharmakaya. Dan moet je dit gaan toelaten als je ware identiteit in plaats van de kleine, gemaakte identiteiten waar je je aan ophangt. Hoe maak je dit van concept tot levende werkelijkheid? Je vertaalt het naar belichaming op celniveau. Dat wil zeggen: je voelt hoe alles ervan vervuld is en geen aanvulling nodig heeft. Je voegt nergens iets aan toe. De waarheidsgeest werkt door alles heen.

Toelaten van de grote aspecten van het bestaan: de mysteries van liefde, eerlijkheid, sterfelijkheid, vormt de ingang naar tot leven komen. In oefening kun je beleven dat er een geest is die niet sterft. Daarvoor moet je bereid zijn het lichaam los te laten. Dan voel je: echte belangeloosheid (die nodig is om het lichaam los te laten) is moeilijk. Maar het doel is: werkelijkheid belichamen. Alle moeite die daarin verschijnt ben je bereid om aan te gaan. De overbodige drukte zit hem in de verkeerde visie dat je veel nodig zou hebben en van alles moet bewerkstelligen. Maar je kunt je eenvoudig laten dragen en bezielen en bewegen, zoals je voortdurend al gedragen en bewogen wórdt, alleen je ziet het niet en je voelt het niet.

De weg heeft de twee aspecten van wijsheid en mededogen. Deze zet je als eerste in naar jezelf (als ‘eerste ander’) om neutraal te leren kijken naar en werken met het instrument waarover je beschikt: je lichaam en je vermogens. Langzaam hanteer je dit ook naar anderen, wanneer je gaat zien dat alle wezens bewogen worden door dezelfde waarheidswerking. De weg werkt instant (direct): er is geen proces. Het is steeds opnieuw een keuze, maar een onvoorwaardelijke keuze. Die definitiefheid maakt de methode heel eenvoudig. De kracht van je grondintentie bepaalt of je bij je keuze blijft. Het zien van de tweepoligheid is behulpzaam bij het maken van een keuze. Is de keuze gemaakt, dan is er een oneindige verfijning en verruiming mogelijk in dienst van het uitbreiden van je actieradius met behoud van dezelfde kwaliteit. Dit is het geleidelijke verloop van de weg.

Karma vruchtbaar maken (15-11-15)

stiltijdharma-111Audio van meditatie-onderricht door Ad op 15 november 2015.
Thema: Leer je connectie met karma goed kennen en begrijpen.

Hoe concreet is de Boeddhaweg voor je? De drie toevluchten, Boeddha, dharma en sangha, worden voor beoefenaars steeds duidelijker. Zicht krijgen op de Boeddha als transcendente mens en de schenkende helderheid van het onderricht, veronderstelt een zekere ernst. De sangha als verbindende kracht is in essentie de verbinding met goed gezelschap: leraren.

Als bodhisattva is het belangrijk om eerst goed te leren vertalen. Niet verloren raken in oosterse sferen en romantiek, maar zien hoe het werkt binnen jouw eigen context. Je wordt wat je denkt en dus kun je bestaande beelden vervangen door bruikbaardere beelden in dienst van de weg. Ook deze zul je uiteindelijk los moet laten.

Wil je de dharmaweg vruchtbaar maken, dan zul je goed moeten weten wat karma is. De normalisering van jezelf als bodhisattva vindt plaats, door je connectie met karma te leren kennen. Langzamerhand zul je de roze wolk waarin je je begeeft los moeten laten. Zo verandert de romantische oriëntatie naar een meer confronterende manier van de weg aangaan.

De ernst die dan ontstaat laat je kijken naar vragen als: waarom doe ik wat ik doe? Deze serieuze verbinding met de weg maakt je in staat om als mens alle potentie tot bloei te kunnen brengen. Het heet dus niet voor niets zelfonderzoek. Elk zelfbeeld kan de prullenbak in. Het is dus uiteindelijk niet belangrijk welke beelden je maakt, maar het feit dat je beelden maakt.

Een goed vertrekpunt om de weg te bewandelen is om te kijken naar wat het niet is en zicht te krijgen op wat het kan zijn. De ingang van het lijden leert ons beter te zien met welke blindheid we te maken hebben. Dit lijden is niet alleen de situationele moeite die we tegenkomen. Dit is meer leermateriaal dat op aspectenniveau opgelost kan worden.

Met lijden wordt de existentiële grondknoop bedoeld die pijn gaat doen zodra je hem gaat voelen. Het verzorgen ervan, het zuiveren van vervorming en het toelaten van dharma (oefenen) helpt deze knoop genezen. Dan pas wordt het mogelijk om toe te komen aan wat je echt zoekt: vervulling.

Lijden en waarheid (16-06-09)

stiltijdharma-111Audio van meditatie-onderricht door Ad op 9 juni 2016.
Thema: De pijn van onvervuldheid is de brug naar vervulling.

Zodra we ophouden met compenseren, voelen we de diepe pijn van onvervuld zijn. De expressie van de kracht die jij bent, start bij het toelaten van de pijn en niet bij het wegdrukken of compenseren ervan. Ervaar het gat in je bestaan en besef dat het een blijde boodschap heeft: je kunt vervulling vinden. Zonder de pijn zou je niet op zoek gaan, daarom is het een zinvolle pijn. Het is de motor naar bevrijding.

Als je de pijn situationeel maakt, dus naar de wereld trekt, dan is dat een oppervlakkige zienswijze die aanzet tot compensatie. Je raakt erdoor verloren in zwakte en isolement. Maar dharmapijn is waarheidswerking; het doet een appèl op je diepste kracht. Neem daarom jezelf serieus en vind de volheid van je bestaan. Verbind je met het onderricht en verfijn het steeds meer. Je wordt daarbij uitgenodigd om te beleven, want aan mooie woorden alleen heb je niet veel. Let op dat je waarheid centraal blijft stellen i.p.v. datgene wat toevallig aansluit bij jouw karma.

Waarheid (waarheidslichaam) is te vinden op hartsniveau, in de diepste laag van bewustzijn, van geesteswerking. Als je je identificeert met je zintuigen (stoffelijk lichaam) dan ga je vanzelf op zoek naar welbevinden. Identificeer je daarom met je waarheidslichaam, je bént tenslotte geesteswerking. Ook als je de wereld intrekt, is dit van belang. Waar identificeer jij je mee? Wat zoek je, waarheid of welbevinden?

Je hartsoog vervult je diepste verlangen (16-04-21)

stiltijdharma-111Audio van meditatie-onderricht door Ad op 21 april 2016.
Thema: Je hartsoog vervult je diepste verlangen.

Bij iedereen is er sprake van een diep verlangen naar geluk. Dit verlangen is in feite bewustzijnswerking. Zolang jij gezag blijft geven aan condities en je laat afleiden door wens, woede en waan, zolang blijft bewustzijnswerking als het ware aan je trekken om een definitieve oplossing te zoeken voor je onvervuld verlangen. Bewustzijnswerking is gaande, honoreer dit. Breng binnen en buiten weer in balans en doe moeite voor bevrijding.

De basis van ons bestaan is goedheid. Dat is iets wat we bijna niet meer kunnen geloven. We denken dat egoïsme normaal is en zijn geneigd ons daarbij neer te leggen. Een kenmerk van egoïsme is dat je onderscheid maakt, je zit steeds in een soort competitie verwikkeld. Maar boeddhanatuur is  gelijk, is neutraal. Besef dit goed, dan zul je je minder snel identificeren met je lichaam en je omstandigheden.

Leer te kijken met je hartsoog, in plaats van met je lichaamsoog. Met dit laatste oog zoek je steeds bevestiging buiten jezelf. Je kijkt buiten je en haalt het naar binnen. Met je hartsoog echter, heb je van buiten niets nodig. Je zoekt geen bevestiging buiten jezelf, want je weet dat je bestaat. Zorg daarom voor een herwaardering, een heroriëntatie.

Ons ego is niet echt, het is gemaakt. We zijn zelfs gewend om niet één maar een heleboel ik-jes te maken. Kijk je met je lichaamsoog, dan kun je die veelheid terugbrengen naar één ik,  maar … zit je wel nog steeds met onechtheid opgezadeld. Ontdek je je hartsoog, dan overstijg je het ego. Vanuit eenheid zie je dan de veelheid.

De pijn die het egoïsme creëert en het verlangen naar geluk zijn drijfveren om de weg te bewandelen. Dit gaat met vallen en opstaan. Daarom is er moed voor nodig. Sta jij weer op als je gevallen bent? Durf je eerlijk te zijn? Besef je dat je zelf de veroorzaker bent van je eigen lijden? Het leven veroorzaakt niets, het heeft geen belang. Alleen kleine ik doet dat. Zie je dat je het eigenlijk zelf doet? Als dat zo is, kun je anders gaan kiezen. Wees wijs.

Op zoek naar je totaalbestaan (16-04-07)

stiltijdharma-111Audio van meditatie-onderricht door Ad op 7 april 2016.
Thema: Op zoek naar je totaalbestaan.

Ieder van ons is op zoek naar geluk en vervulling. Dat kunnen we niet vinden in de wereld, dat wil zeggen, niet blijvend. In de wereld ga je meestal op zoek naar verschillen en niet naar hartskwaliteiten zoals bv oprechtheid of gelijkwaardigheid. Zonder jezelf te profileren is het moeilijk standhouden in de wereld. Maar dat geprofileerde ik is eigenlijk een bundel hindernissen om verbinding te maken met de waarheid. Terwijl in die verbinding nu juist wel te vinden is waar je naar zoekt.  Daar vind je de volheid van beleving, daar vind je je totaalbestaan, het volledig mens zijn.

Je geest, de werkelijkheid, is niet afhankelijk van condities, zij is onsterfelijk. De geest wordt niet veroorzaakt en kan dus niet eindigen. Als je de inhoud van je geest loslaat, daar je interesse voor verliest, kom je uit bij de geest zelf. Mara is zowel de god van het ego als ook van de dood. Ego en dood hebben alles met elkaar te maken. Boeddha had zijn grootste kracht nodig om Mara te verslaan en zich zo te bevrijden. Boeddha’s tocht is in essentie vergelijkbaar met die van de meeste mensen. De intentie en de moeite komen overeen.

Neem daarom de juiste innerlijke houding in en maak er op de juiste manier werk van. Zoek het onderricht op, mediteer, oefen in het innemen van hartskwaliteiten. Ze zijn er al! Besef dat je een authentiek, soeverein en betrouwbaar mens bent, die onafhankelijk van de omgeving zo kan functioneren. Geloof erin, je hebt geen tijd te verliezen; en leer je sterfelijkheid goed kennen. Je gaat niet dood op één bepaald moment in je leven. Niet alleen aan het eind van je leven heb je geen vat op de dingen. Zo is het nu al! Leer dus loslaten en zak in de werkelijkheid van wat is.

Betekenisgeving (16-03-31)

stiltijdharma-111Audio van meditatie-onderricht door Ad op 31 maart 2016.
Thema: Betekenisgeving is keuze maken.

Het is belangrijk je te identificeren met het onderricht, met verschillende leraren, met goedheid, wijsheid en allerlei hartskwaliteiten. Dat helpt je te geloven en te vertrouwen. Bovendien kun je dan beter voelen wat er bij jou nog ontbreekt, waar je vastzit. Het is dus geen advies om zoveel mogelijk info te verzamelen; het is een uitnodiging om tot een andere levenshouding te komen. Om je thuis te verlaten, net zoals de Boeddha deed. Laat je zekerheden los en richt je niet langer op gemak, maar ga op onderzoek uit. Deze keus is aan jou.

Een keuze maken is in feite een moment van betekenisgeving. En dat doen we constant; het is een soort basishouding waarvan je je meestal niet bewust bent. Maar op die manier zet je jezelf steeds vast, je cementeert jezelf dicht en zo ontstaat lijden. Daarom is het belangrijk om te onthechten. Iedere keer dat de hechting scheurt ervaar je lijden, waarbij een ik-scheur het grootste lijden teweeg brengt. Ben je echter onthecht, dan kan er geen scheuring optreden en dus geen lijden.
Je ik-gevoel is de stolling van al die betekenisgevingsmomenten. Doe die ik-jas uit! Besef de onbetrouwbaarheid van het ik-maaksel en besef de betrouwbaarheid van de werkelijkheid. Kies er dan voor, definitief.

Tijdens je ontdekkingstocht ga je je heroriënteren op je omgeving. Hoe integreer je de weg en de wereld dan? Hoe kun je je innerlijkheid laten samensmelten met de buitenwereld? Omdat je in een tussenfase zit, kan deze als zodanig ervaren polarisatie nog niet definitief oplossen. Realiseer je echter wel, dat je al je hartkwaliteiten kunt inbrengen. Door bijvoorbeeld echt en open te zijn in plaats van overal betekenis aan te geven. De omgeving hoeft zich dan niet afgewezen te voelen omdat jij aan het transformeren bent. Integendeel, kwaliteiten als bijv. authenticiteit, gevoeligheid en flexibiliteit maken je juist steeds meer betrouwbaar. Dat zal een ander niet ontgaan.

Neem wijsheid mee naar de wereld (16-03-10)

stiltijdharma-111Audio van meditatie-onderricht door Ad op 10 maart 2016.
Thema: Neem wijsheid mee naar de wereld.

Oefen steeds opnieuw met het inbrengen van dharma in karmamateriaal. Op die manier blijft het niet bij een concept maar ga je het ook belichamen. Als je beide polen toelaat, gaat de samenwerking steeds natuurlijker draaien, eenheidswerking wordt gerealiseerd.

Een voorbeeld van een aspect aan de karmakant is onzekerheid. Dat is in wezen onnatuurlijk, want jezelf (en dus het leven) vertrouwen is normaal. Het duidt dus op onafheid, niet verbonden zijn en liefdeloosheid. Je voelt je bedreigd in je ik-beeld en ter compensatie zoek je zekerheid in je baan of relatie. Durf liever de onzekerheid aan i.p.v. schijnveiligheid te zoeken. Ga  verder dan alleen in te zien dat dit een vorm van egoïsme is en laat het besef goed tot je doordringen, laat het toe tot in je gevoel. Als het doordringt tot op identiteitsniveau ga je vanzelf minder vaart maken en invullen – en meer oefenen.

Natuurlijk heeft het ik het hier moeilijk mee. Het ik wordt langzaam ontmanteld, het heeft geen bestaansgrond meer en dat is natuurlijk wennen. Geen speelruimte meer voor het ik, geen problematiek meer als voedsel voor processing. In plaats daarvan ontspannen en vreugdevol aanwezig zijn. In verbinding met de bron van het leven sta je in de stroom; wat je weet is intuïtief en dat laat jouw personage op een natuurlijke manier functioneren. Uiteindelijk voel je dat alles klopt, je bent gerust op een diep niveau.

Probeer altijd jezelf te zijn en laat geen routines of verplichtingen ontstaan in relaties. Het maakt niet uit wie die ander is, je ouders, je kinderen, collega of vriend: laat alles open. Wees eerlijk en val een ander niet lastig omdat jij afleiding nodig hebt of bevestiging. Laat alleen gebeuren wat je hart je ingeeft. Je hebt de ander namelijk niet nodig. Je bent al af. Als je jezelf als een behoeftig iemand beschouwt, dan komt dat voort uit een verkeerd zelfbeeld. Besef daarom dat je al compleet bent en dat het leven je volledig verzorgt. Het leven nodigt jou uit je potentieel te verwezenlijken.

Juist leren zien door niet in te vullen (16-02-14)

stiltijdharma-111Audio van meditatie-onderricht door Ad op 14 februari 2016.
Thema: Juist leren zien door niet in te vullen.

Hoe kun je de werkelijkheid goed leren kennen? Kijk je in het licht van een achterliggend proces, of kijk je blanco? Als je de werkelijkheid op visie-niveau goed navoelt, blijk je goed te weten wat het is, waardoor je er al bijna in zit. Dat maakt methodieken secundair. Je voelt dan zelf goed hoe het gefaciliteerd moet worden.
Je probeert van nature al alle aspecten van je persoon, van je leven te leren kennen om de werkelijkheid te leren kennen. Je doet dit alleen met hechting en dat veroorzaakt lijden. De oplossing is dan om de condities terug te brengen: te kluizenaren.

Heb je dit eenmaal doorzien, dan zet je alles open en bestrijkt het hele bestaan op een goede manier. Door je rijpheid kun je nuchter taxeren waar je staat; zo stap je ook niet te vroeg weer de wereld in vanuit een vals beeld van onthecht-zijn. Zolang je nog hecht aan dit leven, zoek je geconditioneerd geluk. Je verbindt je identiteit aan condities. Lichaam, adem en geest zijn echter varianten van dezelfde substantie, van grof en zintuiglijk waarneembaar tot oneindig verfijnd. Zo kom je van valse identiteit naar werkelijker identiteit naar uiteindelijk geen identiteit.

Werkelijkheid spoelt ons; we sproeien als het ware in voortdurende werkelijkheids-werking. Alle beelden en conclusies gaan eraan, hoe stug je ook vasthoudt. De vernauwing van het ik gaat verruimen als je ziet dat de wereld geen stevigte geeft en je vervolgens naar binnen keert en de werking van innerlijkheid ontdekt. Die werking blijkt je te bezielen en maakt de wereld tot neutraal werkterrein.

Efficiënt leren is oningevuld kijken: geen informatie meenemen en dat je waarneming laten kleuren, maar steeds opnieuw beginnen (zoals Suzuki roshi placht te zeggen). Kijken waar het om gaat. Geen namen en betekenissen geven; het is meer in de sfeer van het werken met een koan. Niet invullen begint met overbodigheden los te laten, maar er spelen vaak ook nog oneigenlijkheden in je. Deze zijn lastiger te detecteren. Dus tegelijk met het zien van de potentie, heb je met de problematiek te maken. Door ze in samenhang te brengen, tendeer je naar een oplossing en een integratie van de twee polen. Samenhang vind je door je te vestigen in innerlijkheid. Je wordt getoetst door de condities: is er nog dualiteit of is eenheid gerealiseerd?